standard Branża motoryzacyjna w polskiej gospodarce

W Polsce aktywną działalność prowadzi ponad 1,3 tys. producentów motoryzacyjnych, z czego ponad pięćset to firmy zatrudniające powyżej 9 osób, zaś ponad 130 – największe przedsiębiorstwa o zatrudnieniu przekraczającym 250 osób. Łącznie cała branża utrzymuje ponad 700 tys. miejsc pracy i wypracowuje 8,6% PKB.

Niezwykle istotną rolę w rozwoju przemysłu motoryzacyjnego w Polsce odgrywają producenci pojazdów (OEM), w tym Fiat Auto Poland, General Motors Manufacturing Poland, Volkswagen Poznań, Jelcz-Komponenty, MAN Trucks, MAN Bus, Solaris Bus & Coach, Volvo Polska czy Scania Production Słupsk. Sektor OEM to także fabryki silników należące do Fiata, VW, GM oraz Toyoty.

Co istotne, Polska stała się także jedną z wiodących lokalizacji dla produkcji części i akcesoriów motoryzacyjnych, pracujących na potrzeby krajowych i zagranicznych fabryk pojazdów, jak również na rynek wtórny. Z 30 największych globalnych producentów części i akcesoriów, 2/3 ma swoje fabryki w Polsce. Ważnym elementem polskiego przemysłu motoryzacyjnego są także producenci przyczep i naczep oraz nadwozi.

Poza ściśle pojętym przemysłem motoryzacyjnym (PKD 29) działają producenci opon samochodowych,  szyb i akumulatorów, jak również wydzielone centra usług wspólnych (SSC, shared services centers) oraz centra badawczo-rozwojowe. Większość dużych producentów motoryzacyjnych funkcjonuje w ramach specjalnych stref ekonomicznych, korzystając m.in. z ulg w podatku dochodowym. Zgodnie z danymi Ministerstwa Gospodarki branża motoryzacyjna jest wiodącym sektorem w 6 z 14 stref funkcjonujących w Polsce. W branży motoryzacyjnej działa dziewięciu spośród piętnastu wiodących inwestorów SSE, a ponad 25% łącznych nakładów inwestycyjnych na terytorium SSE zostało poniesionych przez przedsiębiorstwa z branży motoryzacyjnej.

Branżę motoryzacyjną w Polsce tworzy także około 85 tys. aktywnych firm handlowych i usługowych, tworzących cały łańcuch wartości rynku motoryzacyjnego w Polsce: od importu pojazdów, poprzez ich sprzedaż i obsługę, aż po demontaż. Większość z nich to firmy mikro – tylko 2,3 tys. motoryzacyjnych przedsiębiorstw handlowych i usługowych zatrudnia więcej niż 9 osób.

Przemysł oraz handel i usługi – dwa niezależne światy polskiej motoryzacji

Specyficzną cechą polskiej branży motoryzacyjnej (w odróżnieniu np. od krajów Europy Zachodniej, USA czy Japonii, tj. dojrzałych gospodarek i jednocześnie dojrzałych rynków motoryzacyjnych) jest to, że przemysł oraz handel i usługi motoryzacyjne funkcjonują w znacznej mierze niezależnie od siebie. Przemysł motoryzacyjny nakierowany jest w znaczniej mierze na eksport (choć wewnętrznie sektor ten jest bardzo silnie powiązany wzdłuż łańcucha dostaw oraz częściowo poprzez powiązania kapitałowe) i funkcjonuje niezależnie od polskiego rynku motoryzacyjnego. Z kolei pojazdy oraz części i akcesoria sprzedawane na polskim rynku wtórnym (tj. nie na pierwszy montaż) pochodzą w większości z importu.

Przemysł motoryzacyjny: 110 mld zł produkcji sprzedanej i 4,5 mld zł nakładów inwestycyjnych rocznie

Nastawienie polskiego przemysłu motoryzacyjnego na eksport sprawia, że jego kondycja jest bardzo silnie uzależniona od koniunktury na zagranicznych rynkach, w szczególności zachodnioeuropejskich. Uzależnienie to było to szczególnie widoczne w latach 2009 oraz 2012, kiedy gospodarka UE przeżywała spadki, a wraz z nią malała produkcja ulokowanych w Polsce fabryk motoryzacyjnych. O wpływie tych wahań na polską gospodarkę najlepiej świadczy fakt, że w 2013 roku eksport ściśle rozumianych produktów motoryzacyjnych stanowił 14,4% wartości polskiego eksportu towarowego.

W 2013 roku nastąpiło jednak odbicie. Produkcja polskiego przemysłu motoryzacyjnego wzrosła, zarówno za sprawą nowych inwestycji (głównie reinwestycji obecnych już firm), jak i dzięki ożywieniu na głównych rynkach eksportowych. Wartość produkcji sprzedanej producentów motoryzacyjnych w Polsce sięgnęła 109,6 mld zł i wzrosła realnie (tj. uwzględniając zmiany cen) o 6,2% r/r. Do tego należałoby doliczyć także około 10 mld zł produkcji sprzedanej opon, akumulatorów oraz szkła samochodowego. To łącznie 11,6% wartości produkcji sprzedanej polskiego przemysłu przetwórczego oraz 9,8% produkcji przemysłu ogółem.

Ze względu na ulokowany częściowo w Polsce łańcuch dostaw, kluczowe znaczenie dla wyników przemysłu motoryzacyjnego mają fabryki pojazdów. Jak wynika z danych GUS, w 2013 roku wyprodukowano w Polsce 592,5 tys. pojazdów silnikowych – o 9% mniej niż rok wcześniej i ponad jedną trzecią mniej niż w 2008 roku. Za spadek odpowiada segment samochodów osobowych. Odmienna sytuacja ma miejsce w segmencie samochodów użytkowych i specjalnych, który od pięciu lat notuje systematyczny wzrost i powrócił już w pełni do równowagi po kryzysie w 2009 roku. Dynamicznie rozwija się także segment producentów części i akcesoriów. Dzięki kolejnym inwestycjom i reinwestycjom, stał się on głównym motorem wzrostu sektora. W 2013 roku wartość produkcji ściśle rozumianych części i akcesoriów motoryzacyjnych (a więc bez opon, akumulatorów i szkła) wyniosła 51,1 mld zł, podczas gdy w 2008 roku wartość ta wynosiła 30,3 mld zł. Oznacza to nominalny wzrost o 69%. O znaczeniu przemysłu motoryzacyjnego dla polskiej gospodarki świadczy także wartość nakładów inwestycyjnych, które w 2012 roku sięgnęły 4,5 mld zł. Pod względem wartości nakładów inwestycyjnych motoryzacja pozostaje kluczowym sektorem przemysłu i odpowiada za 7,2% nakładów w tym obszarze gospodarki. W ramach przemysłu przetwórczego wyższe nakłady (5,0 mld zł) poniesiono jedynie w przemyśle spożywczym, który jest od motoryzacji blisko dwukrotnie większy.

Handel i usługi motoryzacyjne: przychody sięgające oficjalnie 120 mld zł

Polski sektor handlu i usług motoryzacyjnych (PKD 45) zgodnie z oficjalną statystyką generuje około 120 mld zł przychodów rocznie (119,4 mld zł w 2012 roku wg GUS). Ile przychodu osiągane jest w szarej strefie przez mikroprzedsiębiorstwa usługowe – nie wiadomo. Z podanej kwoty 70,8 mld zł przypada na działalność określaną jako „Sprzedaż hurtowa i detaliczna pojazdów samochodowych, z wyłączeniem motocykli”, czyli importerów i dealerów.

O ich sytuacji lepiej świadczą jednak liczby dotyczące rejestracji nowych pojazdów. W 2013 roku zarejestrowano w Polsce 289,9 tys. nowych samochodów osobowych, czyli o 6,3% więcej niż w 2012 roku. Warto jednak zwrócić uwagę, że są to wolumeny bardzo niskie jak na rynek liczący 38,5 mln ludzi. Liczba nowych rejestracji na 1 000 mieszkańców jest w Polsce dwukrotnie mniejsza niż na rynku czeskim i słowackim. Słabość popytu prywatnego na nowe samochody osobowe jest ewidentna – nabywcy indywidualni w 2013 roku odpowiadali jedynie za 42% nowych rejestracji, w czym zawierają się także osoby kupujące pojazd w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. Sytuacja ta staje się jasna, kiedy porównamy liczbę 289,9 tys. zarejestrowanych nowych samochodów osobowych z liczbą 712 tys. używanych samochodów sprowadzonych w tym samym roku. Z analogicznych przyczyn trudności przeżywał od lat rynek nowych motocykli.

W 2014 roku zmiany regulacyjne silnie wpłynęły na sytuację rynku. Tzw. okienko derogacyjne w pierwszym kwartale roku, po którym weszły w życie nowe przepisy dotyczące podatku VAT od samochodów firmowych, przełożyły się na znaczne przyspieszenie rynku samochodów osobowych. W ciągu trzech kwartałów 2014 roku zarejestrowano w tym segmencie 245,0 tys. pojazdów, tj. o 15% więcej niż w analogicznym okresie 2013 roku. Z kolei wprowadzenie w sierpniu 2014 roku możliwości prowadzenia jednośladów o pojemności do 125 centymetrów sześciennych na podstawie prawa jazdy kat. B sprawiło, że po trzech kwartałach rejestracje nowych motocykli były o 25% większe niż rok wcześniej.

W przypadku rynku samochodów użytkowych sytuacja w dłuższym terminie jest nie tylko lepsza, ale i bardziej stabilna, m.in. ze względu na wielkość polskiego sektora transportu drogowego oraz dużą rzeszę nabywców instytucjonalnych z sektora usług i przemysłu. Wdrożenie nowej normy środowiskowej EURO jednak także nie odbyło się bez zawirowań w końcu 2013 roku i początku roku 2014 – w skali nie tylko polskiej, ale i europejskiej.

Motoryzacja przyczynia się do utrzymywania w Polsce ponad 760 tys. miejsc pracy

W Polsce w przemyśle motoryzacyjnym pracuje bezpośrednio 163 tys. osób. Od 2010 roku zatrudnienie w fabrykach motoryzacyjnych wzrosło o 18,7 tys. osób, zaś w samym 2013 roku – o 5 tys. osób. Był to największy wzrost wśród wszystkich sektorów przemysłu.

Przemysł motoryzacyjny jest nie tylko najszybciej rozwijającym się, ale także jednym z największych pracodawców w polskim przemyśle – bezpośrednio odpowiada za 6,5% miejsc pracy w firmach przemysłowych. Te liczby obrazują jednak tylko część rzeczywistego znaczenia motoryzacji dla tworzenia i utrzymywania miejsc pracy. Badania przeprowadzone w 2013 roku przez KPMG (raport „Stan branży motoryzacyjnej oraz jej rola w polskiej gospodarce”) wykazały, że uwzględniając efekty pośrednie związane z dokonywaniem zakupów u krajowych dostawców towarów i usług, jak również z zakupami konsumpcyjnymi pracowników, liczbę miejsc pracy generowaną przez szeroko rozumiany przemysł motoryzacyjny w Polsce można szacować na ponad 362 tys. (dane za 2012 rok).

Liczba miejsc pracy utrzymywanych w handlu i usługach motoryzacyjnych w Polsce jest jeszcze większa niż w przemyśle. Jak wynika z danych GUS, w sektorze tym w 2012 roku pracowało bezpośrednio 231,8 tys. osób. Gdyby dołączyć do tego efekty pośrednie, liczba ta rośnie do 399,5 tys. miejsc pracy.

Aż 8,6% wartości dodanej brutto polskiej gospodarki zawdzięczamy motoryzacji

Miernikiem udziału przemysłu motoryzacyjnego w wynikach polskiej gospodarki jest generowana przez ten sektor wartość dodana. W 2012 roku przemysł motoryzacyjny (PKD 29) wygenerował bezpośrednio (tj. w ramach samych przedsiębiorstw) wartość dodaną rzędu 19,8 mld zł. Stanowiło to 1,4% wartości dodanej brutto w Polsce oraz odpowiednio 5,7% w przemyśle ogółem i 8,1% w przetwórstwie przemysłowym. Stosunkowo niski udział wartości dodanej brutto w wartości produkcji wynika przede wszystkim z faktu, że większość polskich producentów stanowi nie tyle samodzielne firmy, co element bazy produkcyjnej globalnych koncernów i osiąganie dużych zysków (ważnego składnika wartości dodanej brutto) nie jest dla nich tak dużym priorytetem, jak efektywność kosztowa, operacyjna oraz zapewnienie wysokiej jakości produktów.

Prawdziwe znaczenie przemysłu motoryzacyjnego dla generowania wartości dodanej brutto jest widoczne po oszacowaniu efektów zaopatrzeniowych i dochodowych. Jak wynika z analiz KPMG (raport „Stan branży motoryzacyjnej oraz jej rola w polskiej gospodarce”), po ich uwzględnieniu udział wartości dodanej brutto generowanej w wyniku szeroko rozumianej produkcji motoryzacyjnej w Polsce w całości gospodarki wynosi 2,9%. Handel i usługi związane z motoryzacją generują w ramach efektów bezpośrednich i pośrednich 5,7% wartości dodanej gospodarki (szacunki dla 2012 roku). Wyliczenia te uwzględniają szarą strefę m.in. w segmencie napraw.

17,2 mld zł wpływów sektora finansów publicznych

Motoryzacja jest także istotnym sektorem z punktu widzenia wpływów sektora finansów publicznych. Jak wynika z analiz KPMG, przemysł oraz handel i usługi motoryzacyjne odpowiadają bezpośrednio za 17,2 mld zł rocznych wpływów do sektora finansów publicznych (włączając ubezpieczenia społeczne i zdrowotne), zaś pośrednio – za 9,9 mld zł (dane za 2012 rok).

Największym źródłem przychodów sektora finansów publicznych jest podatek VAT. Łączna wartość VAT należnego w związku z działalnością branży motoryzacyjnej to około 6,2 mld zł w 2012 roku. Z tej sumy 3,4 mld zł wiąże się ze sprzedażą nowych samochodów osobowych i dostawczych, zaś 2,8 mld zł – ze sprzedażą części, akcesoriów i usług motoryzacyjnych.

Szacujemy, że w 2012 roku firmy z branży motoryzacyjnej odprowadziły łącznie około 1,1 mld zł podatku dochodowego. Należny podatek od dochodów osób fizycznych uzyskanych w 2012 roku wynosił około 1,2 mld zł. Z miejscami pracy w branży motoryzacyjnej wiąże się także 7,4 mld zł składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne opłacanych przez pracodawców i pracowników, które także można traktować jako dochód sektora finansów publicznych.

Ważnym źródłem wpływów budżetowych jest również podatek akcyzowy, który odpowiadał w 2012 roku za 1,3 mld zł wpływów budżetowych. Prawie dwie trzecie tej kwoty (ponad 0,8 mld zł) pochodzi z handlu nowymi pojazdami. W ramach efektów zaopatrzeniowych dostawcy i poddostawcy branży motoryzacyjnej wygenerowali w 2012 roku około 7,1 mld zł wpływów podatkowych i składek. Z kolei w ramach efektów dochodowych do sektora finansów publicznych wpłynęło 2,8 mld zł.

Mirosław Michna, Piotr Kuskowski
KPMG w Polsce